για το όνειρο, το όραμα για την ου-τοπία

για το όνειρο, το όραμα για την ου-τοπία
...................................................για το όνειρο, το όραμα για την ου-τοπία
Δεν έχουμε δεν πληρώνουμε....
"Η χώρα δεν έχει ανάγκη από μια συμφωνία γενικά. Έχει ανάγκη από μια έξοδο από τα αδιέξοδα των μνημονίων, από μια σύνθετη πολιτική διεξόδου και αναγέννησης σε όλους τους τομείς, παραγωγικής και πνευματικής – κοινωνικής, εθνικής ανασυγκρότησης, που δεν μπορεί να γίνει μέσα από τα νεοφιλελεύθερα δόγματα και τους όρκους πίστης στις συνθήκες της Ε.Ε., χωρίς έναν σταθερό προσανατολισμό για μια νέα θέση της χώρας στον γεωπολιτικό άξονα. [Ο Δρόμος της Αριστεράς]

Παρασκευή, 25 Μαΐου 2018

"Η ΑΤΛΑΝΤΙΔΑ ΕΝΟΣ ΑΤΕΛΕΥΤΗΤΟΥ 1968"

"Η ΑΤΛΑΝΤΙΔΑ ΕΝΟΣ ΑΤΕΛΕΥΤΗΤΟΥ 1968"
του Θεόδωρου Μαριόλη
1. Ο Θάνατος Δεν Είχε Πια Εξουσία
Οι δύο αναφορές του Πλάτωνα στην Ατλαντίδα είναι γνωστές – περιέχονται στους Διαλόγους Τίμαιος ή Περί Φύσεως και Κριτίας ή Ατλαντικός. Έκτοτε, κάποιοι ερίζουν για το εάν αυτή υπήρξε, ενώ άλλοι για το πού υπήρξε. Μεταξύ δε εκείνων που θεωρούν ότι δεν υπήρξε, έχουν αναπτυχθεί ερμηνείες για το νόημα και τη σημασία των αναφορών. Αυτές οι ερμηνείες αντλούν: πρώτον, από την πλασμένη στον πλατωνικό Διάλογο Μενέξενος εικόνα μίας ιδεατής-εξιδανικευμένης Αθήνας, οπότε θεωρείται ότι η πλατωνική Ατλαντίδα δεν ήταν παρά ένας εξίσου εξιδανικευμένος αντίπαλος της Αθήνας (εμπειρικό αντίστοιχο του οποίου ήταν η Περσική Αυτοκρατορία) ή και,δεύτερον, από τον πλατωνικό Διάλογο Πολιτεία, οπότε θεωρείται ότι η πλατωνική Ατλαντίδα δεν ήταν παρά ένα παραστατικά κατασκευασμένο παράδειγμα περί ορισμένης, οιονεί-εγγενούς φθοράς των Πολιτειών: κόρος, ὕβρις, ἄτη και, τέλος, τίσις.
Κανείς δεν αμφιβάλλει ότι ο «Μάιος του 1968» υπήρξε. Όμως, τι ήταν; Η ερώτηση θα μπορούσε να θεωρηθεί αφελής.
Κατεβάστε ολόκληρο το κείμενο της δημοσίευσης εδώ:
http://www.ikempatsis.gr/η-ατλαντίδα-ενός-ατελεύτητου-1968/

Εισήγηση στο Συμπόσιο: «50 χρόνια από το Μάη του 1968. Η Ευρώπη σε αναζήτηση για τη Δημοκρατία, την Ειρήνη, τα Δικαιώματα», Δευτέρα 14 Μαΐου 2018, Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης, ....

IKEMPATSIS.GR

Δευτέρα, 7 Μαΐου 2018

Διακόσια (200) χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ, σκέψεις για την επικαιρότητα του μαρξισμού σήμερα με αφορμή και την πρόσφατη έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου

Η «πανουργία» του Κομμουνιστικού Μανιφέστου


200 χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ, σκέψεις για την επικαιρότητα του μαρξισμού σήμερα με αφορμή και την πρόσφατη έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου
 (μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Πατάκης)

Του Γιώργου Σιακαντάρη
Σε μια εποχή αναβίωσης του εθνικισμού και του πνεύματος της αντιπολιτικής μια ακόμη έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς φαντάζει παράταιρη; Σε μια εποχή κυριαρχίας του αντιπολιτικού η συζήτηση για το Κομμουνιστικό Μανιφέστο μήπως είναι εκτός τόπου και χρόνου; Μια νέα μετάφραση όπως αυτή του εξαιρετικού Ανδρέα Παππά, εμπλουτισμένη με μια έξυπνη εικονογράφηση του Φερνάντο Βιθέντε δικαιολογούν άραγε μια καινούργια έκδοση; Εύλογα έρχεται στα χείλη το ερώτημα για τη σκοπιμότητα μιας ακόμα μετάφρασης και δημοσίευσης του Μανιφέστου; 
Όλα τα παραπάνω ερωτήματα είναι παντελώς άστοχα. Να γιατί. 
Η «πανουργία» του Κομμουνιστικού Μανιφέστου
Ο Χέγκελ «ανακάλυψε» την πανουργία της ιστορίας. Υπάρχει όμως και η πανουργία των μεγάλων συγγραφέων και των έργων τους. Μια πανουργία που ωστόσο δεν γεννά απρόβλεπτα ιστορικά γεγονότα, διαφορετικά από τη θέληση των δημιουργών τους. Αυτή συνθέτει ένα προσαρμοσμένο στη σύγχρονη πραγματικότητα θεατρικό σενάριο, το οποίο παίζεται στη σκηνή της εκάστοτε πολιτικό-κοινωνικής συγκυρίας. Πρωταγωνιστές αυτού του σεναρίου δεν είναι οι ηθοποιοί και οι σκηνοθέτες του, αλλά οι θεατές-αναγνώστες του. Κάθε μεγάλο έργο, και το Μανιφέστο είναι τέτοιο, δίνει στον μελετητή του τη δυνατότητα να εστιάσει το φακό του στη συγκυρία. Παράλληλα τον διευκολύνει να το κατεβάσει από την ανοικτή θεατρική σκηνή και να το ανεβάσει στο σκηνή της ατομικής του ζωής, όπου έχει στήσει το δικό του θεατρικό επιτελείο.
Communist manifesto
Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, όπως
κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στο Λονδίνο 
 
 
Αν κανείς διάβαζε το Μανιφέστο τις δεκαετίες του 60, του 70 και του 80, μέχρι και το 1989, θα εστίαζε το ενδιαφέρον του σε θέματα που αφορούν τη σχέση μεταξύ των κομμουνιστικών κομμάτων με την υπόλοιπη Αριστερά και τα αστικά κόμματα, την κριτική του σε διάφορες μορφές και δρόμους προσέγγισης του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού. Σήμερα όμως ουσιαστικά η ανάγνωση του Μανιφέστου μπορεί να αποτελέσει το έναυσμα για μια συζήτηση που θα επικεντρωθεί σε δύο καίριας σημασίας προβλήματα: Το πρώτο αφορά τις διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης τις οποίες αυτό με διαύγεια προβλέπει και το δεύτερο τη σχέση του λόγου της ριζικής κριτικής του κεφαλαιοκρατικού συστήματος προς τη δημοκρατία.
Η κριτική στην παγκοσμιοποίηση πολλές φορές επικαλείται την κριτική του Μαρξ κατά της καπιταλιστικής κοινωνίας. Είναι αλήθεια πως η παγκοσμιοποίηση δεν αποτελεί μόνο σημερινό φαινόμενο. Αυτή είναι αποτέλεσμα μιας ιστορικής διαδικασίας, που διαπερνά διαφορετικές φάσεις διαμόρφωσης του σύγχρονου καπιταλισμού. Στο Μανιφέστο περιγράφονται εκείνες οι ιστορικές διαδρομές που οδήγησαν στην αντικατάσταση της μεταποιητικής οικονομίας από τη βιοτεχνία και της τελευταίας, με τη σειρά της, από τις μηχανές και τον ατμό. Εξελίξεις που οδήγησαν στη βιομηχανική επανάσταση. Αποτέλεσμα αυτών των διεργασιών ήταν η ανάδειξη της παγκόσμιας αγοράς ως κοινού παρονομαστή των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων. Η αστική τάξη με όπλο αυτήν την αγορά «διαδραμάτισε στην ιστορία ρόλο άκρως επαναστατικό» οδηγώντας την κοινωνία σε πρωτόγνωρες μορφές εξέλιξης. Μορφές που δεν ήσαν αφενός απαλλαγμένες από την ανάπτυξη νέων ανισοτήτων και «αδιάκοπου κλονισμού των κοινωνικών συνθηκών στο σύνολό τους», αλλά αφετέρου έσπρωχναν την κοινωνία σε υψηλότερες και πιο σύνθετες μορφές ανάπτυξης. Συνεπώς «μέσα από την εκμετάλλευση της παγκόσμιας αγοράς η αστική τάξη προσέδωσε ενιαίο χαρακτήρα στην παραγωγή και την κατανάλωση όλων των χωρών της γης. Προς μεγάλη θλίψη των αντιδραστικών τράβηξε το χαλί κάτω από τα πόδια της εθνικής βιομηχανίας».
Αποτελεί τη μεγαλύτερη ύβρη κατά του Μαρξ να τον επικαλείται κανείς για να εκτοξεύσει τα βέλη του κατά της παγκοσμιοποίησης και μάλιστα από εθνικιστικές θέσεις. Ο εθνικισμός για τους Μαρξ και Ένγκελς αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο για τη χειραφέτηση των λαών, ενώ η παγκοσμιοποίηση αποτελεί μια μορφή συγκρότησης και αναδιάρθρωσης των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων, επώδυνης μεν, απαραίτητης δε για τη δημιουργία των προϋποθέσεων υπέρβασης αυτών των σχέσεων.
Είναι σίγουρο πώς οι συγγραφείς του Μανιφέστου θα προσέθεταν ότι σήμερα τα στρατηγικά πλεονεκτήματα της βιομηχανικής εποχής όπως οι πρώτες ύλες, ο εξοπλισμός, η ζωντανή εργασία-κεφάλαιο αντικαθίστανται από νέα πλεονεκτήματα που συνδέονται με την Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση, με την άμεση εφαρμογή της γνώσης στην παραγωγική διαδικασία μέσω της αναβάθμισης του ανθρώπινου δυναμικού, με τη βελτίωση των τεχνολογιών νέων μεθόδων παραγωγής και όχι με την παραγωγή νέων προϊόντων, με την επικράτηση νέων μοντέλων ανταγωνισμού κατά αγορές και όχι κατά κλάδους κ.λπ. Δεν θα έπαυαν, όμως να προειδοποιούν πως το εθνο-κρατικό πλαίσιο είναι ανίκανο να προχωρήσει την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων που το περιβάλλουν.
Αποτελεί τη μεγαλύτερη ύβρη κατά του Μαρξ να τον επικαλείται κανείς για να εκτοξεύσει τα βέλη του κατά της παγκοσμιοποίησης και μάλιστα από εθνικιστικές θέσεις. Ο εθνικισμός για τους Μαρξ και Ένγκελς αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο για τη χειραφέτηση των λαών, ενώ η παγκοσμιοποίηση αποτελεί μια μορφή συγκρότησης και αναδιάρθρωσης των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων, επώδυνης μεν, απαραίτητης δε για τη δημιουργία των προϋποθέσεων υπέρβασης αυτών των σχέσεων.
Το δεύτερο μεγάλο θέμα που προκύπτει από μια νέα ανάγνωση του Μανιφέστου είναι αυτό της σχέσης της επανάστασης με την εξουσία και οι επιπτώσεις αυτής της σχέσης στη δημοκρατία. Ο άγγλος ιστορικός Mark Mazower υποστηρίζει ότι στο βαθμό που ο Μαρξ δεν ανέπτυξε μια συνεκτική θεωρία για το κράτος, η θεωρία του έγινε αντικείμενο «κακής» χρήσης από τον Λένιν, ο οποίος «φάνηκε πρόθυμος να ασπαστεί μια άκρως ακτιβίστικη ερμηνεία των κειμένων». Σύμφωνα με τη λενινιστική ερμηνεία το έργο της ανατροπής των υφιστάμενων σχέσεων ιδιοκτησίας το αναλάμβανε πλέον ένα κόμμα μάλλον και όχι ένα κίνημα ή η κοινωνία. Δεν συμφωνώ με αυτή την ερμηνεία που αθωώνει τον Μαρξ και το Μανιφέστο από τις συνέπειες της αντίληψής τους για τη δομή της επαναστατικής εξουσίας.
Ο ίδιος ο Μαρξ διατηρούσε μια υποτιμητική στάση έναντι της δημοκρατίας, στάση που προφανώς νομιμοποίησε τη λενινιστική ερμηνεία. Ο Μαρξ στο Μανιφέστο, και όχι μόνο, αναλύοντας τα δεδομένα της δημοκρατίας, παραδέχεται πως η δημοκρατία ολοκληρώνεται στα πλαίσια του καπιταλισμού. Εδώ θέτει και τα όρια της.
Από εδώ όμως ξεκινούν τα προβλήματα, όπως αυτά προκύπτουν από τις επιταγές του Μανιφέστου. Ο καπιταλισμός στο Κεφάλαιο του Μαρξ, παράγεται κοινωνικά και μετά διαμορφώνεται πολιτικά η εξουσία της κυρίαρχης αστικής τάξης. Στο Κεφάλαιο και στα Grundrisse όλες οι προηγούμενες μορφές κοινωνικών σχηματισμών, ιδιαίτερα ο καπιταλισμός, εμφανίζονται ως εγγενείς κοινωνικές τάσεις. Στο Μανιφέστο αντιθέτως η κατάληψη της εξουσίας είναι ο κρίσιμος παράγοντας «για την ανάρρηση του προλεταριάτου στη θέση της κυρίαρχης τάξης». Η εξουσία είναι το απαραίτητο μέσο για τη διαμόρφωση των νέων κοινωνικών σχέσεων του σοσιαλισμού.
Ο σοσιαλισμός, στο Μανιφέστο, πρώτα καταλαμβάνει την εξουσία και μετά «διαμορφώνει» τις νέες κοινωνικές σχέσεις. Κάτι σαν το δικό μας «έχουμε την κυβέρνηση, αλλά όχι την εξουσία». Όπου όμως οι κοινωνικές σχέσεις «εισάγονται» από την πολιτική, εκεί παραμονεύει το μοναδικό κόμμα και ο μεγάλος ηγέτης. Εκεί κατοικεί ο ολοκληρωτισμός. Ο κομμουνιστικός ολοκληρωτισμός είναι απόρροια αυτής της θέσης. Δεν έφταιγαν μόνο ο Λένιν και ο Στάλιν για αυτό το αποτέλεσμα. Αυτή η ηγεμονική θέση της εξουσίας στο Μανιφέστο σηματοδοτεί τα όρια της μαρξικής θεωρίας και του χειραφετητικού της περιεχομένου.
Από την άλλη, ενδεικτικά μόνο, οι Αντόρνο - Χορκχάϊμερκατηγορούσαν τον Μαρξ όχι ως αντιφιλελεύθερο, αλλά ως φιλελεύθερο. Γι’ αυτούς ο Διαφωτισμός και ο μαρξισμός αποτελούσαν μια φιλελεύθερη εκκοσμίκευση, η οποία προσπαθώντας να συμβιβάσει το γενικό με το ειδικό με όχημα την επιστήμη, μετασχηματίζεται σε ολοκληρωτισμό, από τη στιγμή που τίθεται στην υπηρεσία της βιομηχανικής κοινωνίας.
marx and engels
Ο Μαρξ πέρα από το Μανιφέστο
Φέτος, εκτός από 170 χρόνια από την πρώτη έκδοση του Μανιφέστου (1848), στις 5 Μαΐου (δηλαδή, σήμερα) συμπληρώνονται και 200 χρόνια από τη μέρα γέννησης του Καρλ Μαρξ. Προς διάψευση των απύθμενων ανοησιών που γράφονται στο βαθύ διαδίκτυο, σήμερα δυο στοχαστές βρίσκονται στο επίκεντρο του προβληματισμού των αμερικανικών πανεπιστημίων αλλά και μεγάλων μάνατζερ και επιχειρηματιών. Είναι ο Μακιαβέλι και ο Μαρξ. Από τον Μακιαβέλι εξάγονται συμπεράσματα για τον χαρακτήρα της επιχειρηματικής δράσης ως πράξης που η ηθική της κρίνεται από την αποτελεσματικότητά της και από τον Μαρξ εξάγονται συμπεράσματα για τον τρόπο λειτουργίας των μεγάλων επιχειρήσεων.
Ο Μαρξ έβλεπε τον καπιταλισμό ως κοινωνική σχέση μεταξύ της εργασίας και του κεφαλαίου. Σήμερα υπάρχει ένα ρεύμα που θέλει τον Μαρξ να επιστρέφει κρατώντας την ρομφαία του ηθικολόγου. Μια τέτοια «επιστροφή» επιδιώκει να επαναφέρει τον μαρξισμό ως ηθική πρόταση. Αυτή η θεώρηση υποστηρίζει έναν Μαρξ που περιγράφει το καπιταλιστικό σύστημα ως ένα άδικο σύστημα. Ποτέ όμως ο Μαρξ δεν μίλησε για άδικο σύστημα. Αναφερόταν σ’ ένα άνισο σύστημα.
Iishmarx
Η μοναδική σελίδα από το χειρόγραφο
που σώζεται έως σήμερα
 
 
Διατύπωσε μήπως ο Μαρξ τον νόμο της αξίας; Όχι φυσικά. Η κλασική πολιτική οικονομία στη βάση του καταμερισμού της εργασίας και μιας εργασιακής εξήγησης των τιμών είναι αυτή που διατύπωσε τον νόμο της αξίας. Ο Μαρξ απλώς εξέτασε αυτόν τον νόμο υπό την οπτική γωνία των κερδών και όχι των τιμών. Ενώ ο Ρικάρντο περιγράφει την πορεία των κερδών από τον ένα τομέα στον άλλο, ο Μαρξ ενδιαφέρεται για την πηγή των κερδών.
Η πρώτη του καινοτομία αφορά την αντίληψη πως ο νόμος της αξίας δεν αποτελεί έναν άδικο νόμο. Το εμπόρευμα που λέγεται εργατική δύναμη σε γενικές γραμμές ανταμείβεται με το ισοδύναμο της απαραίτητης αξίας για την αναπαραγωγή του. Η αξία της εργατικής δύναμης όμως εμπεριέχει την ανισότητα, αφού αυτή η δύναμη έχει την ικανότητα να παράγει περισσότερη αξία απ' όση χρειάζεται για να αναπαραχθεί η ίδια. Αν ο Μακιαβέλι απελευθέρωσε την πολιτική από την εκκλησιαστική ηθική, ο Μαρξ απελευθέρωσε την κριτική του   καπιταλισμού από την ηθικολογία.
Αλλά και ο νόμος της αξίας, αυτός καθαυτός, δεν αποτελεί καμία καινοτομία χωρίς την ανάλυση της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης. Η καπιταλιστική παραγωγή στηρίζεται όχι απλώς στον νόμο της αξίας, αλλά στην ανισορροπία της σχέσης μεταξύ σταθερού κεφαλαίου (μάζα χρησιμοποιούμενων μέσων παραγωγής) και μεταβλητού κεφαλαίου (αξία της εργατικής δύναμης ή αλλιώς ποσότητα εργασίας). Εφόσον το ποσοστό κέρδους εξαρτάται από το μεταβλητό κεφάλαιο και στον βαθμό που η διαρκώς αναπτυσσόμενη καπιταλιστική παραγωγή αυξάνει το μέγεθος του σταθερού κεφαλαίου, αυτό συνεπάγεται την πτώση του ποσοστού κέρδους.
Ο Μαρξ αναλύει τις κρίσεις και όχι την πτώση του καπιταλισμού. Ο ίδιος ο καπιταλισμός –υποστηρίζει ο Μαρξ– δημιουργεί αντίρροπες τάσεις σ' αυτήν την πτωτική τάση μέσα από το εξαγωγικό εμπόριο και τη διεθνή επέκταση στις αγορές. Μέσα δηλαδή από αυτό που σήμερα ονομάζεται παγκοσμιοποίηση. Ο Μαρξ δεν προφήτεψε την ιστορική πτώση του καπιταλισμού, αλλά την ιστορική εμφάνιση της παγκοσμιοποίησης. Να η δεύτερη μεγάλη του καινοτομία.
Το μείζον για τον Μαρξ δεν είναι η αγορά, η ανταλλαγή δηλαδή, αλλά ο τρόπος παραγωγής του κεφαλαίου, η παραγωγή και η αξία χρήσης. Η αγορά παίζει δευτερεύοντα ρόλο στον πυρήνα του μαρξικού έργου, αφού αυτή καθορίζεται από την παραγωγή. 
Το μείζον για τον Μαρξ δεν είναι η αγορά, η ανταλλαγή δηλαδή, αλλά ο τρόπος παραγωγής του κεφαλαίου, η παραγωγή και η αξία χρήσης. Η αγορά παίζει δευτερεύοντα ρόλο στον πυρήνα του μαρξικού έργου, αφού αυτή καθορίζεται από την παραγωγή. Η αγορά αποτελεί υποσύστημα του συστήματος των οικονομικών και παραγωγικών σχέσεων και ως τέτοια πρέπει να αντιμετωπίζεται. Με άλλα λόγια, για τον Μαρξ το κύριο είναι η εκμεταλλευτική φύση του νόμου της αξίας. Απ’ αυτή τη φύση διέπεται η καπιταλιστική αγορά, γι’ αυτό και παίζει δευτερεύοντα ρόλο στον πυρήνα του μαρξικού έργου. Το μείζον είναι το πώς «τα προϊόντα γίνονται γρίφοι» (Γιώργος Φαράκλας, Η Λογική του Κεφαλαίου, εκδ. Εστία), έτσι ώστε να φαίνεται ότι η ανταλλαγή είναι η πραγματικότητα, ενώ κατ’ ουσία αυτή αποτελεί το επιφαινόμενο της πραγματικότητας, η οποία συνίσταται στη χρησιμότητα και όχι στην ανταλλαγή. Αυτή είναι η τρίτη του καινοτομία. Αυτό έχει παρανοήσει η ριζοσπαστική αριστερά και θέτει στο επίκεντρο της κριτικής της τις αγορές και όχι την παραγωγή.
Ο Μαρξ εν τέλει μελετά τον καπιταλισμό ως δυναμικό σύστημα το οποίο διαρκώς «εφευρίσκει», ανάλογα και με τις ιστορικές συγκυρίες, αντισώματα στην καταστροφή του. Οι σπόροι ανάκαμψης του καπιταλισμού έχουν σπαρθεί στα χωράφια της κρίσης του. Όταν η αξία του κεφαλαίου πέφτει, η αυξανόμενη ανεργία οδηγεί σε υψηλότερα ποσοστά κέρδους, ενώ παράλληλα το κράτος αναλαμβάνει τη στήριξη αυτής της αξίας. Εδώ έρχεται ο κρατισμός ως επέμβαση του κράτους στην οργανική σύνθεση του κεφαλαίου, όπως με ανεπανάληπτο τρόπο ανέλυσε ο Νίκος Πουλαντζάς. Ο Μαρξ αντιτίθεται σ’ αυτή τη στήριξη του κεφαλαίου από το κράτος. Είναι περισσότερο αντικρατιστής απ’ όσο μερικοί φαντάζονται. Ο Μαρξ, πολύ πριν από τον Σουμπέτερ, υποστήριξε ότι ο καπιταλισμός μπαίνει σε κρίσεις όχι λόγω της αποτυχίας του, αλλά λόγω της επιτυχίας του. Αυτό πιστεύω αποτελεί το τέταρτο και υψηλότερο καινοτόμο στοιχείο της μαρξικής θεωρίας.
kommounistiko manifesto patakisΘα ήταν ιδανική λύση ο Μαρξ να είναι Κοντορσέ ή Τζον Στούαρτ Μιλ; Αν όμως ήταν έτσι, τότε ίσως να μην υπήρχε κανένας από τους τρεις. Στην ιστορία του υψηλού κοινωνικού αναστοχασμού η πορεία της σκέψης ακολουθεί μοναχικές διαδρομές, οι οποίες συναντώνται συλλογικά. Η απόσταση μεταξύ των σκέψεων τέτοιων διανοητών είναι πολύ μικρή αρκεί κανείς να τους προσεγγίζει με αδογμάτιστο τρόπο. Ως κατακλείδα θα προστρέξω στον αριστουργηματικό «Δούναβη» του Κλαούντιο Μάγκρις (εκδόσεις Πόλις, μτφ. Μπάμπη Λυκούδη) συμφωνώντας απόλυτα με την άποψή του πως «για τον μαρξισμό έχει έλθει η ώρα της φιλελεύθερης εκκοσμίκευσης, που δεν δέχεται ούτε ειδωλολάτρες ούτε ορφανά του Βιετνάμ, αλλά διαμορφώνει ώριμες προσωπικότητες, ικανές να αντιμετωπίσουν τις συνεχείς διαψεύσεις».
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και διδάκτωρ κοινωνιολογίας.


 Απόσπασμα από το βιβλίο
«Στη θέση της παλαιάς τοπικής και εθνικής αυτάρκειας και απομόνωσης εμφανίζονται οι συναλλαγές προς κάθε κατεύθυνση, η ολόπλευρη αλληλεξάρτηση των εθνών. Και ό,τι ισχύει για την υλική παραγωγή ισχύει και για την πνευματική· τα πνευματικά δημιουργήματα κάθε έθνους γίνονται κοινό κτήμα. Η εθνική αποκλειστικότητα και η εθνική μονομέρεια γίνονται όλο και πιο ανέφικτες· από τις επιμέρους εθνικές και τοπικές λογοτεχνίες αναδύεται μια οικουμενική λογοτεχνία».
___________

Σάββατο, 17 Μαρτίου 2018

Καλό ταξίδι Eduardo Colombo - Ένας μεγάλος αναρχικός αγωνιστής μας αφήνει


        Καλό ταξίδι Eduardo Colombo          

(Ο βετεράνος αναρχικός στοχαστής και αγωνιστής Eduardo Colombo απεβίωσε στις 13 Μαρτίου 2018. O Tomás Ibáñez γράφει λίγα λόγια για εκείνον).
Eduardo Colombo 1929-2018. 
Ένας μεγάλος αναρχικός αγωνιστής μας αφήνει.
~~~~~~~~~~
Σήμερα, Τρίτη 13 Μαρτίου, η θλιβερή είδηση για το θάνατο του Eduardo Colombo μας χτυπά οδυνηρά. Με τον Eduardo δεν χάνεται μόνο ένας αγαπητός και αδελφικός σύντροφος, αλλά και ένας στοχαστής της πρώτης γραμμής και ένας αναρχικός μαχητής ακλόνητων πεποιθήσεων.
Ήταν τη δεκαετία του σαράντα, όταν ο νεαρός φοιτητής Eduardo Colombo συμμετέχει ενεργά στο αναρχικό κίνημα στην πατρίδα του την Αργεντινή λαμβάνοντας μέρος στους αναρχοσυνδικαλιστικούς αγώνες της FORA (Ομοσπονδία Εργαζομένων της Αργεντίνικης Περιφέρειας), όπου συνεργάζεται και αναλαμβάνει τη διαχείριση της γνωστής της εφημερίδας «La Protesta». Έκτοτε έχει παρέλθει μια εκτεταμένη περίοδος άνω των εβδομήντα ετών κατά τα οποία ο Eduardo Colombo δεν εγκατέλειψε ούτε για ένα λεπτό την πρότερη και φλογερή δέσμευσή του για την «ιδέα» και το πρόταγμα της ποθητής Κοινωνικής Επανάστασης, για την οποία αγωνίστηκε όλη του τη ζωή με ανεξάντλητη θέρμη.
Γιατρός και ψυχαναλυτής, ήταν επίσης καθηγητής κοινωνικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες μέχρι που το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1966 τον εκδίωξε από τα εκπαιδευτικά του καθήκοντα και λίγα χρόνια αργότερα τον ανάγκασε να αναζητήσει άσυλο στο Παρίσι, όπου έφτασε με τη σύντροφό του Heloisa Castellanos το 1970. Εκεί, παρά τις δυσκολίες στην προσαρμογή επαγγελματικά και κοινωνικά, δεν δίστασε να ενασχοληθεί άμεσα με τις δραστηριότητες του αναρχικού κινήματος στη Γαλλία, και ταυτόχρονα να ενισχύσει τους δεσμούς του με την Αντι-φρανκική αντίσταση των ελευθεριακών εξορίστων.
Η θέλησή του να συνδέσει μόνιμα την σκέψη και τη δράση οδήγησε στην εδραίωσή του ως ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς του σύγχρονου αναρχισμού, ενώ συμμετείχε σε δεκάδες εκδηλώσεις σε διεθνές επίπεδο. Ας αναφέρουμε ως απλά παραδείγματα της ακούραστης διεθνούς του δράσης τη συμμετοχή του ως ομιλητής στις ελευθεριακές μέρες της Βαρκελώνης το 1977, τη συμβολή του στην διοργάνωση του σημαντικού διεθνούς αναρχικού συνεδρίου στη Βενετία το 1984, και τις παρεμβάσεις του στην αναρχική διεθνή του Saint Imier το 2012.
Τα πολυάριθμα βιβλία και άρθρα του συνέβαλαν στις συνεχείς προσκλήσεις του σε συνέδρια, κυρίως στην Ιταλία, την Ελλάδα, την Ισπανία, την Αργεντινή και αρκετές χώρες της Λατινικής Αμερικής. Ήταν επίσης ένας από τους ιδρυτές του αναρχικού περιοδικού στη γαλλική γλώσσα «Réfractions» το 1997 και ένας από τους κύριους διαχειριστές της για δύο δεκαετίες.
Θα υπάρξει χρόνος να περιγράψουμε λεπτομερώς και πιο προσεκτικά την αξέχαστη προσωπικότητά του και τις πολύτιμες θεωρητικές συνεισφορές του που υπερβαίνουν το αναρχικό πεδίο εφαρμογής και καλύπτουν επίσης τους τομείς της ψυχανάλυσης και της φιλοσοφίας, αλλά δεν μπορούμε να κλείσουμε αυτή τη σύντομη κι επέιγουσα επισκόπηση, χωρίς να τονίσουμε και πάλι ότι εκείνος που σήμερα μας άφησε ήταν ένας αναρχικός αγωνιστής απαράμιλλης δυναμικής και αξίας, εκτός από το ότι ήταν ένας όμορφος και πολυαγαπημένος άνθρωπος.
Tomás Ibáñez
Βαρκελώνη, 13 Μαρτίου 2018

Μετάφραση: Aziz Odilon
__________
~~~~~~~~~~
Ο αναρχικός στοχαστής και αγωνιστής Εduardo Colombo
“Οι άνθρωποι είναι βυθισμένοι στη βαθιά μελαγχολία μιας ιδιωτικοποιημένης ζωής επικεντρωμένης στον εαυτό της, απασχολημένοι, καθώς είναι, μέσα στην αβαρή ιδιωτεία, με τις προσωπικές τους υποθέσεις. Πεισμένοι ότι δεν μπορούν ν’ αλλάξουν τον κόσμο, ικανοποιούνται, με την ελευθερία που τους παρέχει η εξουσία, να πηγαίνουν για ψάρεμα υπό το βλέμμα του χωροφύλακα, που «φροντίζει για την ασφάλεια» του αυτοκινήτου τους. Είναι η «ελευθερία των μοντέρνων», που μπορούν να κάνουν τα πάντα, αρκεί να μην ασχολούνται με την κοινωνία στην οποία ζουν, δεδομένου ότι έχουν εκλέξει τους κυβερνήτες τους, ούτε να νοιάζονται για τη νομιμότητα των νόμων που τους αφορούν, εφόσον έχουν ψηφιστεί από τους αντιπροσώπους τους. Οι διπλωματούχοι ιδεολόγοι ακολουθούν το ρεύμα και ο νεοφιλελευθερισμός της μόδας σάς λέει: «συζητήστε, χασομερήστε, κάντε συμφωνίες, συμβιβασμούς. Μην προσπαθείτε ν’ αλλάξετε την ιστορία. Όλα είναι προτιμότερα σε σχέση μ’ εκείνο το φοβερό πάθος που συνεπαίρνει τους ανθρώπους όταν τους μεθά η πνοή της επανάστασης, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι μπορούν να γίνουν ελεύθεροι και ίσοι μέσω της συλλογικής δράσης».
Ο αστός βλέπει σ’ αυτό τη σκιά του ιακωβινισμού και πιστεύει ότι ο ολοκληρωτισμός θα είναι η συνέπεια κάθε αλλαγής που μας απομακρύνει από τον ήσυχο δρόμο της προόδου εντός του πλαισίου της κρατικής νομιμότητας. Ο πολίτης του αναπτυγμένου καπιταλιστικού κόσμου πιστεύει ότι η πολιτική είναι «η διαχείριση των σχέσεων ισχύος στο εσωτερικό μιας καθορισμένης πολιτικής τάξης». Αποδέχεται άκριτα τη διχοτομία που θεμελιώνει την ετερονομία του κοινωνικού: υπάρχουν κυρίαρχοι και κυριαρχούμενοι, η μειοψηφία προστάζει, η πλειοψηφία υπακούει. Αυτή η διχοτομία απαλύνεται στο συλλογικό φαντασιακό από την πίστη, τυπική της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, ότι η μειοψηφία κυβερνά «δημοκρατικά» με την έγκριση του πλήθους” […]
Εduardo Colombo
Απόσπασμα από το βιβλίο «Η βούληση του λαού»
Εκδόσεις Στάσει Εκπίπτοντες, 2013

~~~~~~~~~~~~~
Ο Εντουάρντο Ραούλ Κολόμπο γεννήθηκε στο Κίλμες της Αργεντινής την 1η Σεπτεμβρίου 1929. Σπούδασε ιατρική και εργάστηκε ως γιατρός σε νοσοκομεία αλλά και ως ψυχαναλυτής. Δίδαξε ψυχιατρική και κλινική ψυχολογία σε σχολές ιατρικής και φιλοσοφίας. Το 1966 παραιτήθηκε από τα πανεπιστήμια της Λα Πλάτα και του Μπουένος Άιρες όπου δίδασκε ως καθηγητής κοινωνική ψυχολογία, όταν ο στρατηγός Ονγκάνια αμέσως μετά το στρατιωτικό του πραξικόπημα, διέταξε να καταλάβει η αστυνομία όλα τα πανεπιστήμια της χώρας (η νύχτα των κλομπ). Η πολιτική του διαδρομή ξεκινά στην Αργεντινή το 1945, όπου δραστηριοποιείται ως μαθητής και έπειτα ως φοιτητής ενώ η συμμετοχή του στο αναρχικό κίνημα αρχίζει το 1947. Φυλακίζεται το 1949 για την έκδοση μιας αναρχικής μπροσούρας και το 1954 λόγω της πανεπιστημιακής απεργίας. Όταν αποφυλακίζεται διώκεται παράνομα από το πανεπιστήμιο.
Όσο δραστηριοποιούνταν στην Αργεντινή, ο Κολόμπο συμμετείχε στη ζωή και στους ­­­αγώνες του εργατικού και πανεπιστημιακού κινήματος, ενώ έδωσε πλήθος διαλέξεων σε χώρους του αναρχικού κινήματος στο Μπουένος Άιρες και στο εσωτερικό της χώρας.
Το 1970 αυτοεξορίστηκε στη Γαλλία μαζί με τη σύντροφό του και τα παιδιά τους όπου ήρθε σε επαφή με το γαλλικό αναρχικό κίνημα με το οποίο είχε ήδη συνάψει δεσμούς κατά τη δράση του στην Αργεντινή.
Ο Εντουάρντο Κολόμπο έχει γράψει πλήθος άρθρων για εφημερίδες και περιοδικά στα ισπανικά και τα γαλλικά ορισμένα απ’ τα οποία έχουν μεταφραστεί στα ιταλικά, στα πορτογαλικά, στα ελληνικά και στα αγγλικά. Στα ελληνικά κείμενα του έχουν κυκλοφορήσει από το περιοδικό Αυτονοmedia. Από τις εκδόσεις Στάσει Εκπίπτοντες κυκλοφορούν τα βιβλία του «Αλλάζοντας Παράδειγμα» και «Η Βούληση του λαού», ενώ από τις εκδόσεις Ελευθεριακή Κουλτούρα τα βιβλία «Είμαι αναρχικός!», «Επανάσταση;» και «Ισπανία 1936 Πόλεμος και επανάσταση».
Το 2012 ο Eduardo Colombo επισκέφτηκε την Ελλάδα και ήταν ο κύριος ομιλητής στην εκδήλωση – συζήτηση που έγινε στο Πολυτεχνείο (αίθουσα Γκίνη) με θέμα «Δημοκρατία και Αναρχία-Αυτονομία και αντιπροσώπευση» από όπου είναι και το παρακάτω βίντεο. Έφυγε από τη ζωή στις 13 Μαρτίου 2018.

Τρίτη, 13 Μαρτίου 2018

Ανακοίνωση για το χτύπημα στον ΕΚΧ Φαβέλα και κάλεσμα στην διεθνιστική πορεία αλληλεγγύης Σάββατο 10/3 12.00 Καμάρα


ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ ΑΓΩΝΑ ΣΕ ΚΑΘΕ ΓΕΙΤΟΝΙΑ

Η Ανοιχτή Πρωτοβουλία Αλληλεγγύης & Στήριξης του αγώνα των εργατών τηςΒιομηχανικής Μεταλλευτικής (Θεσσαλονίκης) εκφράζει την αλληλεγγύη και τη στήριξη της στον Ελεύθερο Κοινωνικό Χώρο  Φαβέλα στον Πειραιά ο οποίος την Κυριακή 25/02 δέχτηκε επίθεση από τάγμα εφόδου της Χρυσής Αυγής. Οι φασίστες επιτέθηκαν με λοστούς και πυρσούς με αποτέλεσμα τον τραυματισμό αγωνιστών και αγωνιστριών που βρίσκονταν στο χώρο για την προγραμματισμένη διαχειριστική συνέλευση.
Ο Ε.Κ.Χ. Φαβέλα μέσα στον ένα χρόνο λειτουργίας του έγινε πολλές φορές στόχος των φασιστών, διότι πράττει το αυτονόητο, “λειτουργεί με ανοιχτές πόρτες και με κοινωνικό πρόσωπο αδιάκοπα παράγοντας ακηδεμόνευτο πολιτικό και πολιτιστικό λόγο”, όπως υπογραμμίζουν οι ίδιοι αγωνιστές του χώρου. Πέρα, όμως, από την επίθεση στη Φαβέλα την τελευταία περίοδο γίναμε μάρτυρες πολλαπλών στοχοποιήσεων χώρων που προάγουν την αλληλεγγύη στην καθημερινότητα , όπως ο εμπρησμός της κατάληψης Libertatia, η επίθεση στον Ε.Κ.Χ. Σχολείο, η ανεπιτυχής εμπρηστική επίθεση στην κατάληψη Παναιτωλικού 21 στο Κουκάκι, η πολιορκία του ελεύθερου αυτοδιαχειριζόμενου Θεάτρου Εμπρός και η επίθεση σε οπαδούς και παίχτες της Προοδευτικής “Έκρηξης” Τούμπας.
Η επιλογή της συγκεκριμένης συγκυρίας των φασιστών να ξαναβγούν από τις τρύπες τους δεν είναι τυχαία. Τα πρόσφατα εθνικιστικά συλλαλητήρια για τη Μακεδονία σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη δώσανε την απαραίτητη νομιμοποίηση στους φασίστες να επανεμφανιστούν με επιθέσεις που είναι γνωστές ήδη από το παρελθόν στην ελληνική κοινωνία. Η επανεμφάνιση του χαρτιού του  “εθνικού αφηγήματος” από κράτος, παρακράτος,  εκκλησία, Μ.Μ.Ε. ξεκαθαρίζει την αναβαθμισμένη αναγκαιότητα ανάπτυξης αντιφασιστικού κινήματος και δημιουργίας και στήριξης κινηματικών αντιδομών σε κάθε γειτονιά.
Ως Ανοιχτή Πρωτοβουλία Αλληλεγγύης & Στήριξης του αγώνα των εργατών της Βιομηχανικής Μεταλλευτικής(Θεσσαλονίκης) θα είμαστε δίπλα σε κάθε αγωνιστή και αγωνίστρια που παλεύει για μια κοινωνία απαλλαγμένη από το τέρας του φασισμού, την εργασιακή εκμετάλλευση, το ρατσισμό και κάθε μορφή καταπίεσης.

ΤΣΑΚΙΣΤΕ ΤΟΥΣ ΦΑΣΙΣΤΕΣ ΚΑΙ Τ’ ΑΦΕΝΤΙΚΑ

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΔΙΕΘΝΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ
ΣΑΒΒΑΤΟ 10 ΜΑΡΤΙΟΥ 12.00 ΚΑΜΑΡΑ


Ανοιχτή Πρωτοβουλία Αλληλεγγύης & Στήριξης
του αγώνα των εργατών της Βιομηχανικής Μεταλλευτικής (Θεσσαλονίκη)

Τρίτη, 23 Ιανουαρίου 2018

Διάλεξη: «Το Κεφάλαιο του Μαρξ – Θεωρητικό περιεχόμενο και η διαλεκτική λογική δομή»


Διάλεξη: «Το Κεφάλαιο του Μαρξ – Θεωρητικό περιεχόμενο και η διαλεκτική λογική δομή»
21/01/2018

Το 15ο Μάθημα του Νέου Κύκλου Μαθημάτων για την Ιστορία του Μαρξισμού, που διοργανώνει ο Όμιλος Επαναστατικής Θεωρίας, θα γίνει την Πέμπτη 25 Ιανουαρίου στις 6.30μ.μ. στο αμφιθέατρο Μ318 του Ε.Μ.Π., με θέμα «Το θεωρητικό περιεχόμενο και η διαλεκτική λογική δομή του Α’ τόμου του Κεφαλαίου του Κ. Μαρξ. 1: Εμπόρευμα & χρήμα. Μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο».
Η διάλεξη θα γίνει από τον αναπληρωτή καθηγητή φιλοσοφίας Δημήτρη Πατέλη και θα εστιάσει στα εξής:
ΕΝΟΤΗΤΑ 1η: Εμπόρευμα και Χρήμα [Η αρχή της επιστήμης ως συστήματος διατεταγμένων κατηγοριών]
Κεφ. 1. Το εμπόρευμα [Προϋποθέσεις και τρόποι εξέτασης της αρχής του αντικειμένου].
1. Οι δύο παράγοντες του εμπορεύματος: Χρηστική αξία και αξία (αξιακή υπόσταση, αξιακό μέγεθος) [Λογική ανάλυση του 1ου & του 2ου παράγοντα της στοιχειώδους μορφής].
2. Ο διττός χαρακτήρας της εργασίας [υπόστασης] η οποία παρασταίνεται στα εμπορεύματα.
3. Η αξιακή μορφή ή η ανταλλακτική αξία [Η ουσία της αρχής ως θεμέλιο. Οι όροι εκδήλωσης της ουσίας].
α) Απλή, μεμονωμένη ή τυχαία αξιακή μορφή. 1. Οι δύο πόλοι της αξιακής έκφρασης: Σχετική αξιακή μορφή και μορφή ισοδυνάμου. 2. Η σχετική αξιακή μορφή. α) Περιεχόμενο της σχετικής αξιακής μορφής. β) Ποσοτική προσδιοριστικότητα της σχετικής αξιακής μορφής…. 3. Η μορφή ισοδυνάμου. 4. Το όλον της απλής αξιακής μορφής.
β) Ολική ή εκδιπλωμένη αξιακή μορφή. 1. Η εκδιπλωμένη σχετική αξιακή μορφή. 2. Η ιδιαίτερη μορφή ισοδυνάμου. 3. Ελλείψεις της ολικής ή εκδιπλωμένης αξιακής μορφής.
γ) Γενική αξιακή μορφή. 1. Μεταβεβλημένος χαρακτήρας της αξιακής μορφής. 2. Σχέση ανάπτυξης μεταξύ σχετικής αξιακής μορφής και μορφής ισοδυνάμου. 3. Μετάβαση από τη γενική αξιακή μορφή στη χρηματική μορφή …
δ) Χρηματική μορφή. [Α, Β, Γ, Δ: Οι μορφές του φαινομένου]
4. Ο φετιχιστικός χαρακτήρας του εμπορεύματος και το μυστικό του. [Ο φετιχισμός του πράγματος. Η αντικειμενική φαινομενικότητα της ουσίας]
Κεφ. 2. Η διαδικασία ανταλλαγής [Η πραγματικότητα της αρχής. Λογική ανάλυση της διαδικασίας της ανταλλαγής]
Κεφ. 3. Το χρήμα ή η εμπορευματική κυκλοφορία.
1. Μέτρο των αξιών.
2. Μέσο κυκλοφορίας. α) Η μεταμόρφωση των εμπορευμάτων. β) Η κυκλοφορία του χρήματος. γ) Το νόμισμα. Το αξιακό σημείο.
3. Χρήμα. α) θησαυρισμός. β) Μέσο πληρωμής. γ) Παγκόσμιο χρήμα [Η πραγματικότητα της αρχής. Λογική ανάλυση του χρήματος]
ΕΝΟΤΗΤΑ 2η: Η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο [Η αρχή ως είναι του αντικειμένου. Μια σπείρα της έλικος ως τμήμα της μεγάλης σπείρας. – Το εμπόρευμα και το χρήμα ως τμήμα της μεγάλης σπείρας της έλικος]
Κεφ. 4. Μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο. [Το γίγνεσθαι της ουσίας]
1. Ο γενικός τύπος του κεφαλαίου.
2. Αντιφάσεις του γενικού τύπου.
3. Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης.

Την Πέμπτη 25/1/2018, στις 6.30 μ.μ.
στο αμφιθέατρο Μ318 της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Ε.Μ.Π.
(τ. πτέρυγα των Ηλεκτρολόγων προς την οδό Μπουμπουλίνας, 3ος όρ.)

_______________

Κυριακή, 12 Νοεμβρίου 2017

Όταν η μετανάστευση είναι αδίκημα—L.d’Ambrosio


Όταν η μετανάστευση είναι αδίκημα 
τού Luca d’Ambrosio [30/11/2010]


Εδώ και πολλά χρόνια το κοινοτικό δίκαιο και το δίκαιο των κρατών μελών, ιδιαιτέρως τής Γαλλίας και Ιταλίας, θέτουν σε εφαρμογή μια ωφελιμιστική και κατασταλτική πολιτική ελέγχου τής μετανάστευσης. Η ποινικοποίηση των μεταναστευτικών πολιτικών αποτελεί ένδειξη τού γεγονότος ότι η ευρωπαϊκή συνεργασία ενδέχεται να είναι συνώνυμη με μια οπισθοδρόμηση τού δικαίου.

Ως συνέπεια τού μεταναστευτικού φαινομένου το δίκαιο έρχεται αντιμέτωπο με ένα παράδοξο. Παρά το ότι το δικαίωμα τής μετανάστευσης έχει αναγνωρισθεί ως το πρώτο μεταξύ των φυσικών και οικουμενικών δικαιωμάτων και ως θεμέλιο τού σύγχρονου διεθνούς δικαίου, εδώ και μερικά χρόνια γινόμαστε μάρτυρες τής σταδιακής εισαγωγής, στον ευρωπαϊκό δικαϊκό χώρο, μιας διαδικασίας σκλήρυνσης των μηχανισμών ελέγχου τής μετανάστευσης, με συνέπεια την υπονόμευση όχι μόνο τής άσκησης τού εν λόγω δικαιώματος αλλά και των κεκτημένων τού φιλελεύθερου νομικού πολιτισμού, όπως για παράδειγμα τής αρχής τής ισότητας και τού απαραβίαστου τής ανθρώπινης αξιοπρέπειας.1

Δικαίωμα μετανάστευσης και «οικουμενική φιλοξενία»

Η ανάπτυξη και επεξεργασία τού «δικαιώματος τής μετανάστευσης» γενικά ανάγεται στα τέλη τού δεκάτου έκτου αιώνα με την αναγνώριση τού συγκεκριμένου δικαιώματος από τον Ισπανό θεολόγο Φραγκίσκο ντε Βιτόρια βάσει μιας κοσμοπολίτικης ιδέας αναφορικά με τις σχέσεις μεταξύ των λαών, η οποία διαπνεόταν από το όραμα μιας «οικουμενικής αδελφότητας».2 Όπως υπενθύμισε πρόσφατα ο φιλόσοφος τού δικαίου Luigi Ferrajoli, είναι προφανές ότι η αναγνώριση τού συγκεκριμένου δικαιώματος άφηνε ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας εργαλειοποίησής του, εφόσον χρησίμευε ως δικαιολογία για την εκμετάλλευση των χωρών και των λαών τού «νέου κόσμου» από τους Ευρωπαίους.3



Αν και ιστορικά «ασυμμετρικό», το δικαίωμα τής μετανάστευσης θα συνεχίσει ωστόσο να αποτελεί ορόσημο για την κλασσική φιλελεύθερη σκέψη — έτσι στα άρθρα τού σχεδίου για μια Αιώνια Ειρήνη, ο Καντ περιέλαβε όχι μόνο το δικαίωμα αποδημίας, αλλά και αυτό τής εγκατάστασης σε μια άλλη χώρα, ταυτίζοντας το εν γένει δικαίωμα με την αρχή τής «οικουμενικής φιλοξενίας»,4 ενώ έκτοτε έχει συμπεριληφθεί και στα κυριότερα διεθνή και εθνικά νοµικά κείµενα.5 Από το άρθρο 4 τού Συντάγματος τού 1793 («Η άσκηση των δικαιωμάτων τού Γάλλου πολίτη αναγνωρίζεται σε κάθε άνθρωπο που γεννήθηκε και κατοικεί στη Γαλλία και ο οποίος έχει συμπληρώσει το εικοστό πρώτο έτος τής ηλικίας του· σε κάθε αλλοδαπό που έχει συμπληρώσει το εικοστό πρώτο έτος τής ηλικίας του και, διαμένοντας έναν τουλάχιστον χρόνο στη Γαλλία, ασκεί βιοποριστικό επάγγελμα εκεί ή έχει Γαλλίδα σύζυγο ή έχει υιοθετήσει τέκνο ή συντηρεί ηλικιωμένο άτομο· και, τέλος, σε κάθε αλλοδαπό που, κατά τη γνώμη τού Νομοθετικού Σώματος, έχει προσφέρει θετική υπηρεσία στην ανθρωπότητα»), μέχρι και το άρθρο 13, εδάφιο 2, τής Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων τού Ανθρώπου («καθένας έχει το δικαίωμα να εγκαταλείπει οποιαδήποτε χώρα ακόμη και τη δική του και να επιστρέφει σε αυτή»), όπως επίσης και σε πληθώρα συνταγματικών κειμένων, το δικαίωμα μετανάστευσης αποτέλεσε μέρος τού καταλόγου των θεμελιωδών δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται στο άτομο.

Μετά από πέντε αιώνες αποικιοκρατίας και εκμετάλλευσης με πρωτεργάτες τους ευρωπαϊκούς λαούς, η ασυμμετρία αυτή έχει ωστόσο αναστραφεί. Εκείνοι που σήμερα εγκαταλείπουν τη γη τους για την Ευρώπη, αναζητώντας απλώς καλύτερες συνθήκες ζωής ή ακόμη και καταφύγιο από πολιτικές ή ανθρωπιστικές κρίσεις, είναι οι άλλοτε αποικιοκρατούμενοι και εκμεταλλευόμενοι λαοί. Ενώ η αναστροφή αυτή θα έπρεπε να υποχρεώσει τις ευρωπαϊκές χώρες να λάβουν επιτέλους «σοβαρά» υπόψη τους τον οικουμενικό χαρακτήρα τού δικαιώματος τής μετανάστευσης, γινόμαστε εντούτοις μάρτυρες τής σταδιακής άρνησής του: όπως έχει ήδη υπογραμμιστεί στην ανάλυση τής Χάνα Άρεντ για τον ιμπεριαλισμό, ο οικονομικός ή ο πολιτικός πρόσφυγας — που έχοντας αποστερηθεί τής ιδιαίτερης κοινωνικοπολιτικής του ταυτότητας θα έπρεπε να ενσαρκώνει τον ιδεώδη φορέα των (κατ’ όνομα μόνο) «οικουμενικών» ανθρωπίνων δικαιωμάτων — ουσιαστικά στερείται κάθε νομικής προστασίας, εφόσον είναι αδύνατον, πλέον, να θεωρηθεί πολίτης μιας συγκεκριμένης κοινότητας.6

Αλλά όπως αποδεικνύει η σύγχρονη ιστορία, η διαδικασία αυτή δεν σταματάει εδώ. Αιωρούμενο ανάμεσα στον οικουμενικό προορισμό του και την κυριαρχία των κρατών, το δικαίωμα τής μετανάστευσης μετατρέπεται εφεξής στο αντίθετό του: σε ποινικό αδίκημα. Η ποινικοποίηση τού μη καταγεγραμμένου αλλοδαπού φαίνεται να έχει γίνει το νέο τοτέμ τής Ευρώπης·7 εμφανιζόμενος και αντιμετωπιζόμενος ως «βάρβαρος», ως «άλλος» ή ακόμη και ως «κατ’ εξοχήν εγκληματίας», ο μη καταγεγραμμένος αλλοδαπός έχει γίνει ο αποδιοπομπαίος τράγος για τις φαντασιώσεις και προκαταλήψεις που τροφοδοτούνται από τις κοινωνίες τής διακινδύνευσης8 και τού φόβου9 στις οποίες ζούμε. Ακολουθώντας το παράδειγμα τής εμπειρίας των αρχών τού 20ού αιώνα στις ΗΠΑ, η ευρωπαϊκή πολιτική ελέγχου τής μετανάστευσης μετατράπηκε σταδιακά σε ποινική πολιτική — και μάλιστα σε ποινική πολιτική «συνοδευόμενη από κυρώσεις».10 Από τη στιγμή που ο «λαθραίος-εγκληματίας» διέλθει τα στρατικοποιημένα σύνορα των κρατών, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής μιας εξαιρετικής νομοθεσίας που αποβλέπει στην αποβολή του από το «εθνικό σώμα».

Όμως, πριν να γίνει αυτό, δηλαδή, πριν την αποβολή του από την κρατική επικράτεια, μεσολαβεί η παρέμβαση τού ποινικού δικαίου, ούτως ώστε να επιτευχθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός και εξοστρακισμός του. Αυτός φαίνεται, επομένως, να είναι ο απώτερος σκοπός του «ποινικού δικαίου τής μετανάστευσης»: μέσω ενός νομικού εργαλείου, με ουσιωδώς εξαιρετικό και «εξοβελιστικό» χαρακτήρα, καταλήγουμε να μετατρέπουμε τον μη καταγεγραμμένο μετανάστη σε σύγχρονο homo sacer,11 σε κάποιον που, από νομική άποψη, θεωρείται ήδη εκτοπισμένος και εξόριστος — και μάλιστα πριν ακόμη συμβεί αυτό στην πραγματικότητα.

Μετανάστευση: μια «κοινή πολιτική»

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι μονοδιάστατα κρατικό: μέσω ενός πλέγματος αλληλεπιδράσεων τόσο φυγόκεντρων (με κατεύθυνση από τις εθνικές κυβερνήσεις προς τα υπερεθνικά θεσμικά όργανα) όσο και κεντρομόλων (με κατεύθυνση από τους υπερεθνικούς μηχανισμούς προς τις εθνικές νομοθεσίες), οι μεταναστευτικές πολιτικές που υιοθετούνται σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης χαρακτηρίζονται από μια ολέθρια σύνδεση μεταξύ τού ελέγχου τής μετανάστευσης και τού ποινικού δικαίου. Πριν την μετατροπή τής μετανάστευσης σε «κοινή πολιτική» από τη Συνθήκη τής Λισσαβώνας (με σκοπό τη δημιουργία αφενός μεν ενός ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης των εξωτερικών συνόρων, αφετέρου δε ενός κοινού καθεστώτος ασύλου και διαχείρισης τής παράνομης μετανάστευσης), το στοιχείο που συντέλεσε στην επιτάχυνση τής ενεργοποίησης μιας ωφελιμιστικής και κατασταλτικής πολιτικής ελέγχου τής μετανάστευσης ήταν η έγκριση τού Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη μετανάστευση και το άσυλο υπό τη γαλλική προεδρία, το 2008.

Επιπλέον, οι πρώτοι μηχανισμοί που θεσμοθετήθηκαν στο πλαίσιο αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνουν τους δύο αυτούς πυλώνες τής ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής. Από τη μια μεριά, η οδηγία για την «μπλε ευρωπαϊκή κάρτα» ενθαρρύνει την είσοδο και διαμονή εξωκοινοτικών αλλοδαπών προς ανάληψη υψηλά εξειδικευμένης εργασίας. Από την άλλη μεριά, η οδηγία «επιστροφής» [2008/115/ΕΚ] προβλέπει τη δυνατότητα προσφυγής στο μέτρο κράτησης αλλοδαπών ενόψει τής απομάκρυνσής τους από την κρατική επικράτεια για διάστημα μέχρι και δεκαοχτώ μήνες, που μπορεί μάλιστα να συνοδεύεται από την «απαγόρευση επιστροφής» [ή εισόδου], η διάρκεια τής οποίας δεν θα υπερβαίνει τα πέντε χρόνια και η οποία θα αφορά ολόκληρη τη ζώνη τού Σένγκεν (όπου περιλαμβάνονται, ούτε λίγο ούτε πολύ είκοσι πέντε κράτη, εκ των οποίων είκοσι δύο είναι μέλη τής Ευρωπαϊκής Ένωσης), εγείροντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, έναντι των «ανεπιθύμητων» αλλοδαπών τα νέα τείχη τού «φρουρίου Ευρώπη».12

Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι υπό το πρόσχημα των υποχρεώσεών της που απορρέουν από το κοινοτικό δίκαιο η γαλλική κυβέρνηση πρότεινε πρόσφατα σχέδιο νόμου για την μετανάστευση. Το εν λόγω νομοσχέδιο, που αποτελεί την πέμπτη κατά σειρά μεταρρύθμιση τα τελευταία εφτά χρόνια13και το οποίο υιοθετήθηκε από την εθνοσυνέλευση στις αρχές του Οκτωβρίου τού 2010, αποβλέπει στην ενίσχυση τού διοικητικού καθεστώτος που ισχύει για τους μη καταγεγραμμένους αλλοδαπούς. Χρησιμοποίησα σκοπίμως τον όρο «πρόσχημα», διότι η εθνική νομοθεσία, αν και φαίνεται να συμμορφώνεται στο πνεύμα των υπερεθνικών ρυθμίσεων, δεν ενσωματώνει, ωστόσο, τις προβλεπόμενες προστατευτικές δικλίδες για την οριοθέτηση των πλέον επαχθών διατάξεων.

Εάν, επομένως, εγκριθεί η μεταρρύθμιση (όπως κατά πάσα πιθανότητα θα συμβεί), οι διοικητικές αρχές θα μπορούν να δημιουργούν ζώνες παραμονής «α λα καρτ», δηλ. όχι μόνον σε καθορισμένους συνοριακούς σταθμούς, αλλά όπου τυχόν εντοπιστεί μια νεοαφιχθείσα σε γαλλικό έδαφος «ομάδα αλλοδαπών». Συγχρόνως, το ελάχιστο «απαιτούμενο» χρονικό διάστημα κράτησης των αλλοδαπών εν αναμονή τής απομάκρυνσής τους παρατείνεται από 32 σε 45 ημέρες. Αλλά υπάρχει κίνδυνος οι ζώνες παραμονής και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης να μετατραπούν σε «εκτός νόμου χώρους». Πράγματι, στο σχέδιο νόμου περιθωριοποιείται ο ρόλος τού αρμόδιου για τις ατομικές ελευθερίες δικαστή: μόνο μετά την πάροδο πέντε ημερών θα δύναται να αποφασίζει εάν ο αλλοδαπός θα αφεθεί ελεύθερος ή αν θα παραμείνει υπό κράτηση (ενώ μέχρι σήμερα προβλέπεται προθεσμία 48 ωρών), και αποκλειστικά βάσει τής διαπίστωσης ότι συντρέχουν «ουσιώδεις» διαδικαστικές πλημμέλειες που έχουν «ως αποτέλεσμα να θίγονται τα δικαιώματα τού αλλοδαπού».14

Η ποινικοποίηση τού δικαίου τής μετανάστευσης

Αν από τη μία μεριά οι πολιτικές και τα συστήματα απομάκρυνσης περνούν στην αρμοδιότητα τής διοίκησης με σκοπό την παράκαμψη των εγγυήσεων που προβλέπονται στο ποινικό δίκαιο, από την άλλη μεριά το ποινικό δίκαιο είναι αυτό που καλείται να χαράξει μια πολιτική «καμένης γης» γύρω από τους μη καταγεγραμμένους αλλοδαπούς που διαμένουν παράνομα στην εθνική επικράτεια. Και αυτό γιατί στη Γαλλία η ποινικοποίηση τής ιδιότητας τού «λαθρομετανάστη» δεν ήταν ποτέ ταμπού, όπως ίσως συμβαίνει σε άλλες χώρες τής Ευρώπης. Η γαλλική νομική τάξη προβλέπει ποινικές ευθύνες όχι μόνο για την παράτυπη είσοδο και διαμονή, αλλά επίσης και για «κάθε άτομο που, μέσω άμεσης ή έμμεσης βοήθειας, διευκολύνει ή αποπειράται να διευκολύνει την παράτυπη είσοδο, κυκλοφορία ή διαμονή ενός αλλοδαπού στη Γαλλία». Το ποινικό αυτό αδίκημα, το οποίο μάλιστα χαρακτηρίζεται ως «έγκλημα αλληλεγγύης», θεσπίστηκε με νομοθετικό διάταγμα τού 193815 και ενσωματώθηκε το 2005 στον Κώδικα Εισόδου και Διαμονής Αλλοδαπών και Δικαιώματος Ασύλου (CESEDA), όπου προβλέπονται δρακόντειες ποινές φυλάκισης πέντε χρόνων και προστίμου ύψους 30.000 ευρώ. Σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως για τον εκφοβισμό όσων θα επέλεγαν να συναναστραφούν παράτυπους αλλοδαπούς προσφέροντάς τους βοήθεια για την αντιμετώπιση των καθημερινών τους αναγκών.

Ωστόσο, οι παραβάσεις αυτές δεν αποτελούν παρά τμήμα τού ποινικού οπλοστασίου που χρησιμοποιείται με σκοπό την απομόνωση των παράτυπων αλλοδαπών. Κι αυτό γιατί πρέπει εδώ να συμπεριλάβουμε και τα εγκλήματα τής εξύβρισης, τής προσβολής τής προσωπικότητας, τής δυσφήμισης ή ακόμα και τής παρεμπόδισης πτήσης αεροσκάφους, που χρησιμοποιούνται με σκοπό αφενός μεν τη στέρηση κάθε μορφής υποστήριξης προς αλλοδαπούς που εισέρχονται ή διαμένουν παράνομα στη Γαλλία, αφετέρου δε την αποστολή μηνύματος σε ολόκληρο τον λαό ότι κανείς δεν μπορεί ατιμωρητί να εναντιωθεί στην μεροληπτική και ανοιχτά αυταρχική πολιτική που θέτει σε εφαρμογή μια αποθρασυμένη κυβέρνηση.16

Ακολουθώντας το ίδιο πνεύμα κοινωνικού αποκλεισμού ο Ιταλός νομοθέτης καταφεύγει επίσης στη χρήση τού ποινικού δικαίου όσον αφορά θέματα μετανάστευσης. Η πρώτη «δέσμη μέτρων για την ασφάλεια» [pacchetto sicurezza], που εγκρίθηκε με νομοθετικό διάταγμα το 2008 μέσα σε κλίμα έντονης συγκινησιακής φόρτισης που προκάλεσαν ορισμένα περιστατικά τής επικαιρότητας, προβλέπει για πρώτη φορά την επιβαρυντική περίσταση τής ιδιότητας τού «λαθραίου». Ενώ αρχικά η πρόβλεψη αυτή κάλυπτε όλους τους παρανόμως διαμένοντες σε ιταλικό έδαφος αλλοδαπούς που διέπραξαν κάποια παράβαση, το πεδίο εφαρμογής της περιορίστηκε στη συνέχεια μόνον σε εξωκοινοτικούς αλλοδαπούς, προκειμένου να αποφευχθεί η παραβίαση τού δικαίου τής Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιπλέον, κατά τον νομοθέτη, η επιβαρυντική αυτή περίσταση υποτίθεται ότι βρίσκει νομικό έρεισμα σε ένα τεκμήριο επικινδυνότητας σε συνάρτηση με την παραβίαση τής διοικητικής πειθαρχίας σε θέματα μετανάστευσης.

Χωρίς κανένα εμπειρικό υπόβαθρο και έχοντας προφανώς ως κίνητρο πρόθεση διάκρισης βάσει «γεωπολιτικών» ή και «εθνικών» κριτηρίων,17 η επιβαρυντική αυτή περίσταση τής ιδιότητας τού «λαθραίου» ακυρώθηκε, ωστόσο, ως αντισυνταγματική από το ιταλικό συνταγματικό δικαστήριο το 2010. Υπενθυμίζοντας τη νομολογία του, κατά την οποία η έλλειψη τίτλου νόμιμης διαμονής αλλοδαπού στο έδαφος τού κράτους δεν μπορεί να θεωρηθεί άνευ άλλου τινός ότι συνιστά «στοιχείο ενδεικτικό τής κοινωνικής επικινδυνότητας τού αλλοδαπού», το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το γενικό και απόλυτο τεκμήριο επικινδυνότητας παράνομου αλλοδαπού ως προϋπόθεση επιβάρυνσης ποινών οι οποίες επιβάλλονται σύμφωνα με «μια τυπολογία τού δράστη», χωρίς να συνεκτιμώνται οι συνθήκες υπό τις οποίες τελέστηκε η παράβαση, «συνιστά παραβίαση τής αρχής nulla poena sine lege, η οποία προβλέπει απαρεγκλίτως ότι αξιόποινες κρίνονται μόνον οι πράξεις και όχι η ατομική κατάσταση τού προσώπου».18

Τόσο στην Ιταλία όσο και στη Γαλλία, το ποινικό αυτό καθεστώς αποκλεισμού αποτελεί, ωστόσο, σαφή ένδειξη μιας ανησυχητικής εναντίωσης και αντίστασης στις θεμελιώδεις αρχές τού δικαίου. Η θέσπιση τού αδικήματος τής «παράνομης εισόδου και διαμονής αλλοδαπών» το 2009 στο ιταλικό δίκαιο αποτελεί μία ακόμα απόδειξη τού γεγονότος αυτού. Παρά το ότι αποτέλεσε αντικείμενο σφοδρής κριτικής από την νομική κοινότητα, το συνταγματικό δικαστήριο επικύρωσε τελικά την επίμαχη διάταξη με απόφασή του που εκδόθηκε την ίδια ημέρα με την ακυρωτική απόφαση αναφορικά με την επιβαρυντική περίσταση τής ιδιότητας τού «λαθραίου».19

Η πόλωση αυτή τού ποινικού δικαίου επέρχεται μέσω τής θέσπισης νομικών κανόνων και προτύπων που αντίκεινται στις αναγνωρισμένες αρχές τόσο τού συνταγματικού όσο και τού κοινού δικαίου: όσον αφορά την κατάφαση τής ενοχής, κρίνονται αξιόποινες υποκειμενικές περιστάσεις που θεωρούνται κοινωνικά επικίνδυνες (με συνέπεια να μεταβαίνουμε από την αρχή τού καταλογισμού σε αυτήν τής επικινδυνότητας), ενώ, όσον αφορά την ποινή, εγκαταλείπεται κάθε πρόθεση επανένταξης και επανακοινωνικοποίησης τού κατάδικου υπέρ τού αποκλεισμού και τής εξουδετέρωσής του (με αποτέλεσμα οι ποινές να τείνουν να αντικαθίστανται από μέτρα ασφαλείας).Τέλος, σε διαδικαστικό επίπεδο, μέσω τού ποινικού δικαίου τού εχθρού παρακάμπτεται ο ρόλος τού δικαστή και ο αμερόληπτος έλεγχος που αυτός θα μπορούσε να ασκήσει: ως εκ τούτου, γίνεται καταχρηστική χρήση των παραποινικών μέσων πρόληψης και ελέγχου, τής διοικητικής κράτησης και των αστυνομικών επιχειρήσεων (πράγμα που συνεπάγεται την αλλοίωση τού χαρακτήρα τού ποινικού δικαίου και την ποινικοποίηση των διοικητικών ελέγχων). Και, ενώ αυτή η αντίληψη για το ποινικό δίκαιο ανάγεται σε μια θεωρητική συζήτηση που αναπτύχθηκε αρχικά στην Γερμανία και στη νότια Αμερική, οφείλει ωστόσο πολλά στις αντιτρομοκρατικές πρακτικές τής περιόδου μετά την επίθεση στις 11 Σεπτεμβρίου και τον συσχετισμό που σταδιακά (επαν-)εδραιώθηκε μεταξύ συγκεκριμένων προσώπων και τής έννοιας τής επικινδυνότητας.20

Όμως ο κυβερνητικός ακτιβισμός που υποκινείται από λόγους καθαρής εκλογοθηρίας ματαιώνει κάθε απόπειρα στοχασμού ή και θεωρητικής κατηγοριοποίησης. Η ίδια η νομική έννοια τής υπηκοότητας φαίνεται ότι δεν αποτελεί πλέον επαρκή εγγύηση εφαρμογής ενός «ποινικού δικαίου τού φίλου»: η πρόσφατη πρόταση αφαίρεσης τής γαλλικής ιθαγένειας από πολίτες αλλοδαπής καταγωγής που έθεσαν σε κίνδυνο τη ζωή οργάνων τής δημόσιας εξουσίας, οι μαζικές απελάσεις των Ρομά και η καταστρατήγηση των δικαιωμάτων ελεύθερης κυκλοφορίας και εγκατάστασης που τους έχουν αναγνωριστεί και απολαμβάνουν ως Ευρωπαίοι πολίτες, τέλος, η θέση σε ισχύ, χάριν της συλλογικής ασφάλειας, τής απόλυτης και γενικής απαγόρευσης εμφάνισης με μπούρκα σε κάθε δημόσιο χώρο στην Γαλλία, αποδεικνύουν σε ποιο βαθμό ο ποινικός έλεγχος τής μετανάστευσης μπορεί να υποστεί στρέβλωση, ολισθαίνοντας προς την κατεύθυνση της «ποινικής κηδεμονίας τής ταυτότητας».21

Παρά το γεγονός ότι η ρητορεία της «ταυτότητας» δεν δομείται πλέον γύρω από τής έννοια τής φυλής, το ιστορικό παρελθόν τόσο τής Γαλλίας όσο και τής Ιταλίας — που γνώρισαν και οι δύο, σε διαφορετική κλίμακα, τον κρατικό ρατσισμό — μάς αναγκάζει να θυμηθούμε ότι, τη συγκεκριμένη εποχή, «η εκλογίκευση των ανισοτήτων» επιτεύχθηκε με την συνδρομή ενός διοικητικού δικαίου ενισχυμένου με πλέγμα διατάξεων ποινικού δικαίου.22 Με την υποβοήθηση των εξαναγκαστικών µηχανισµών τής ευρωπαϊκής νομικής ολοκλήρωσης, η κυκλοφορία και διάδοση αυτών των συστημάτων αποκλεισμού ενέχει τον κίνδυνο να δυναμιτίσει το οικοδόμημα μιας πραγματικής«ευρωπαϊκής κοινότητας»: απέναντι στους μετανάστες, αυτή η Ευρώπη, η οποία υποτίθεται θα εγκαινίαζε μια εποχή ανταλλαγών και ευημερίας, μοιάζει στην πραγματικότητα να αθετεί την υπόσχεσή της, χτίζοντας πάνω στον φόβο τείχη που, όπως ακριβώς και τα όρια [limes] τής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, μαρτυρούν την ανικανότητά της να οραματιστεί «άλλους ορίζοντες και ένα διαφορετικό μέλλον».23

~~~~~~~~~

[1] Για την σκλήρυνση των ελεγκτικών μηχανισμών όσον αφορά την μετανάστευση στην Γαλλία και την Ευρώπη, δες, αντίστοιχα, Danièle Lochak & Carine Fouteau, Immigrés sous contrôle. Les droits des étrangers : un État des lieux, Le Cavalier Bleu, 2008 και Helene Toner, Elspeth Guide & Anneliese Baldaccini (συντάκτ.), Whose Freedom, Security and Justice ? EU immigration and Asylum Law and Policy (Essays in European law), Hart Publishing, Oxford, 2007.
[2] Francisco de Vitoria, De Indis et de iure belli relectiones. Relectiones theologicae XII, στο Ernest Nys (συντάκτ.), Classics of international Law, Carnegie Institution of Washington, Washington, 1917.
[3] Luigi Ferrajoli, « La criminalizzazione degli immigrati (Note a margine della legge n° 94/2009) »,Questione giustizia, n° 5, 2009, σελ. 9 και επόμενα.
[4] Αυτόθι. Εμμανουήλ Καντ, Projet pour la paix perpétuelle, Gallimard, « Bibliothèque de la Pléiade », 1986, τόμος. III, σελ. 350.
[5] Για τη Γαλλία, δες Patrick Weil, Qu’est-ce qu’un Français ? Histoire de la nationalité française depuis la Révolution, Gallimard, 2005.
[6] Hannah Arendt, L’impérialisme, Seuil, 2006.
[7] Για μια εποπτική θεώρηση των ποινικών νομοθεσιών που έχουν υιοθετηθεί στην Ευρώπη σε σχέση με την μετανάστευση και τις επιπτώσεις τους για τα ανθρώπινα δικαιώματα, δες La criminalisation des migrations en Europe : quelles incidences pour les droits de l’homme ?, Document thématique du Commissaire aux droits de l’homme du Conseil d’Europe, [Η ποινικοποίηση των µεταναστεύσεων στην Ευρώπη : Ποιες οι επιπτώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα; Θεματικό κείμενο τού Επιτρόπου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα τού Συμβουλίου τής Ευρώπης], Φεβρουάριος 2010. Η σύντομη ανάλυσή μας θα περιοριστεί αναγκαστικά στο Eυρωπαϊκό Δίκαιο, αλλά το φαινόμενο αυτό αφορά επίσης τη Βόρεια Αμερική, την Αυστραλία και την Ιαπωνία, καθώς και τις χώρες αποδημίας και διέλευσης (και κυρίως τη μεταχείριση μεταναστών που διέρχονται από την επικράτεια τής Λιβύης).
[8] Ulrich Beck, La société du risque. Sur la voie d’une autre modernité, Flammarion, 2003.
[9] Mireille Delmas-Marty, Libertés et sûreté dans un monde dangereux, Seuil, 2010.
[10] Για μια ενδιαφέρουσα σύγκριση, δες Michele Pifferi, « La doppia negazione dello ius migrandi tra otto e novecento », στο Orsetta Giolo & Michele Pifferi (συντάκτ.), Diritto contro. Meccanismi giuridici di esclusione dello straniero, Giappichelli, 2009.
[11] Για την έννοια τού «homo sacer» [ιερού άνδρα], δες Giorgio Agamben, Homo sacer. Le pouvoir souverain et la vie nue. Τόμος 1, Seuil, 1997.
[12] Η απαγόρευση επιστροφής είναι δυνατόν, ωστόσο, να υπερβαίνει την πενταετία, αν ο υπήκοος τής τρίτης χώρας αντιπροσωπεύει σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια ασφάλεια ή την εθνική ασφάλεια.
[13] Δες τους νόμους για «τον ελέγχο τής μετανάστευσης, την διαμονή και την ιθαγένεια των αλλοδαπών στη Γαλλία» και «για το δικαίωμα ασύλου», που ψηφίστηκαν το 2003· τον νόμο «για την μετανάστευση και την ενσωμάτωση» τού 2006, και τον νόμο «για τον ελέγχο τής μετανάστευσης, την ενσωμάτωση και το άσυλο» τού 2007.
[14] Σημ.Μετ. Για εκτενέστερη ανάλυση τού σχεδίου νόμου και συγκριτική θεώρηση τής ενσωμάτωσης τής οδηγίας στα κράτη μέλη τής ΕΕ, δες επίσης εξἠς (όπου, για παράδειγμα, αναφέρεται ότι στη Βουλγαρία το «απαιτούμενο» χρονικό διάστημα κράτησης αλλοδαπών εν αναμονή απομάκρυνσης είναι 18 μήνες, αν και υπήρξε περίπτωση αλλοδαπού που κρατήθηκε «εν αναμονή» για 45 μήνες).
[15] Άρθρο 4 τού νομοθετικού διατάγματος τής 2ας Μαΐου τού 1938 για την αστυνομία αλλοδαπών.
[16] Δείτε τον φάκελλο «Τα εγκλήματα αλληλεγγύης», διαθέσιμο στον ιστοχώρο τής GISTI.
[17] Δανείζομαι την εύστοχη αυτή έκφραση από το άρθρο τού Massimo Donini, « Il cittadino extracomunitario da oggetto materiale a tipo d’autore nel controllo penale dell’immigrazione »,Questione giustizia, n° 1, 2009, σελ. 101 κ.ε. (κυρίως σελ. 118-119).
[18] Συνταγματικό Δικαστήριο, απόφαση n° 249, 8 Ιουλίου 2010.
[19] Συνταγματικό δικαστήριο, απόφαση n° 250, 8 Ιουλίου 2010. Νέο αίτημα ελέγχου τής συνταγματικότητας για παραβίαση των αρχών τής νομιμότητας και ισότητας υποβλήθηκε από το δικαστήριο τής Μοντένα (πβ. απόφαση n° 140/2010, δημοσιευθείσα στην Gazzetta Ufficiale στις 26 Μαΐου 2010, n° 21).
[20] Δες κυρίως Mireille Delmas-Marty, Libertés et sûreté dans un monde dangereux, ό.π. Για τις επιπτώσεις που είχε ο «ολικός πόλεμος κατά τής τρομοκρατίας» μετά τις 11 Σεπτεμβρίου 2001 στην ποινικοποίηση των μεταναστών, δες Cristina Fernandez, Alejandra Manavella et José Maria Ortuño, «The effects of exceptional legislation on criminalization of immigrants and people suspected of terrorism», διαθέσιμο στον ιστοχώρο www.libertysecurity.org.
[21] Για την έκφραση αυτή, δες Marco Pellissero, « Il vagabondo oltre confine. Lo statuto penale dell’immigrato irregolare nello Stato di prevenzione », δακτυλογρ. αντίτυπο.
[22] Για την ποινική πολιτική στα αυταρχικά καθεστώτα τής Ιταλίας και Γαλλίας, δες αντίστοιχα Guido Neppi-Modona et Marco Pelissero, « La politica criminale durante il fascismo », στο Luciano Violante (συντάκτ.), Storia d’Italia, Annali 12, La criminalità, Einaudi, 1997 και Danièle Lochak, Ledroit et les juifs en France depuis la Révolution, Dalloz, 2009. Για τη σχέση ανάμεσα στην εθνική ταυτότητα και την μετανάστευση, δες Séverine Dessajan, Nicolas Hossard και Elsa Ramos,Immigration et identité nationale : Une altérité revisitée, L’Harmattan, 2009 ; Agnès Maillot, Identité nationale et immigration : La liaison dangereuse, Éditions Les Carnets de l’Info, 2008.
[23] Aldo Schiavone, L’Histoire brisée. La Rome antique et l’Occident moderne, Βερολίνο, 1996, σελ. 233. Δες επίσης Mireille Delmas-Marty, Vers une communauté des valeurs?, Seuil, προς δημοσίευση, 2011, σελ. 387-390. Για τα τείχη ως σύμβολο τής παρακμής τού έθνους-κράτους, δες Wendy Brown, Murs. Les murs de séparation et le déclin de la souveraineté Étatique, Les Prairies Ordinaires, 2009.

(WordCnt:3280)

Εικόνα: http://farm3.static.flickr.com/2180/2401873178_6e47875898_b.jpg